Όταν παγώσουν τα άνθη, σχηματίζονται παγοκρύσταλλοι μέσα και γύρω από τα κύτταρα, οι οποίοι προκαλούν ρήξη των κυτταρικών μεμβρανών και νέκρωση των ευαίσθητων αναπαραγωγικών οργάνων, όπως ο ύπερος. Ακόμη κι αν το άνθος διατηρήσει προσωρινά την εξωτερική του μορφή, η εσωτερική βλάβη μπορεί να είναι μη αναστρέψιμη, οδηγώντας σε αδυναμία γονιμοποίησης και τελικά σε απώλεια καρποφορίας.
Ακολουθεί εν τάχει μια περιγραφή των βιολογικών μηχανισμών καταστροφής των ανθέων από παγετό:
1. Κλειστά άνθη
Το κλειστό άνθος βρίσκεται ανάμεσα στη σχετική ασφάλεια του ληθάργου και στην ευαλωτότητα της πλήρους άνθησης. Έχει ήδη “ξυπνήσει” και η πάροδος του χρόνου δρα αρνητικά για την άμυνά του στις χαμηλές θερμοκρασίες.
Τα κλειστά άνθη είναι πιο ανθεκτικά στον παγετό από τα ανοιχτά, αλλά όχι άτρωτα. Αντέχουν περισσότερο γιατί α) έχουν μικρότερη επιφάνεια έκθεσης, β) τα εξωτερικά στρώματα κάλυψης λειτουργούν σαν φυσική “θερμική ασπίδα” και γ) οι εσωτερικοί ιστοί δεν είναι άμεσα εκτεθειμένοι στον ψυχρό αέρα. Ωστόσο, αν η θερμοκρασία πέσει αρκετά χαμηλά ή διαρκέσει πολλές ώρες, ο κίνδυνος παραμένει.
Η δράση του παγετού σ’ αυτό το στάδιο γίνεται α) με τη δημιουργία εξωκυτταρικού πάγου (ο πάγος σχηματίζεται έξω από τα κύτταρα, αντλεί νερό από το εσωτερικό τους και τα κύτταρα αφυδατώνονται), β) με τη διείσδυση του παγετού στο εσωτερικό των ανθικών δομών (ο πάγος φτάνει στους αναπαραγωγικούς ιστούς, ο ύπερος μπορεί να νεκρωθεί και οι στήμονες να χάσουν τη βιωσιμότητά τους) και γ) με την καθυστέρηση ή ανομοιομορφία της άνθησης (ο παγετός μπορεί να επιβραδύνει την ανάπτυξη των ανθέων ή/και να προκαλέσει αδύναμη και ακανόνιστη άνθηση, όπως επίσης και ανωμαλίες στο σχηματισμό των ανθέων).
2. Ανοιχτά άνθη
Αυτό το στάδιο είναι πολύ ευαίσθητο στον παγετό και βεβαίως πιο ευαίσθητο από τα κλειστά άνθη επειδή η αντοχή των ανοιχτών ανθέων στον παγετό μειώνεται σημαντικά λόγω του ότι α) οι ιστοί είναι εκτεθειμένοι και β) έχουν υψηλή περιεκτικότητα σε νερό. Γι’ αυτό ένας παγετός της τάξεως των -2°C μπορεί να μην πειράξει τα κλειστά άνθη, αλλά να καταστρέψει μεγάλο ποσοστό των ανοιχτών ανθέων.
Η δράση του παγετού σ’ αυτό το στάδιο γίνεται α) με το πάγωμα του νερού μέσα στα κύτταρα (τα άνθη αποτελούνται κυρίως από νερό και όταν η θερμοκρασία πέσει κάτω από τους 0°C το νερό αρχίζει να μετατρέπεται σε πάγο, ο πάγος σχηματίζει κρυστάλλους και οι κρύσταλλοι αυτοί διαρρηγνύουν τα τοιχώματα των κυττάρων. Όταν ο ιστός αποψυχθεί, τα κατεστραμμένα κύτταρα δεν μπορούν να επανέλθουν), β) με τη διακοπή της θρέψης και της κυκλοφορίας χυμών (επέρχεται πάγωμα των αγγείων μεταφοράς νερού και θρεπτικών στοιχείων ή απόφραξη από φυσαλίδες, με αποτέλεσμα τη διακοπή της φυσιολογικής ροής και επομένως τη νέκρωση του άνθους ακόμη και αν η ζημιά δεν είναι άμεσα ορατή), γ) με τη βλάβη στον ύπερο (το ωάριο μέσα στον ύπερο καταστρέφεται και η γονιμοποίηση δεν μπορεί να γίνει. Το άνθος μπορεί να φαίνεται φυσιολογικό εξωτερικά, αλλά δεν θα δέσει καρπό) και δ) με θερμικό σοκ κατά την ανατολή του ηλίου (η απότομη άνοδος της θερμοκρασίας το πρωί βοηθά στην γρήγορη υποχώρηση του παγετού και την απότομη θέρμανση των ιστών με αποτέλεσμα τα κύτταρα που έχουν ήδη υποστεί μικροζημιές να καταρρέουν. Είναι σαν να σπάει γυαλί που έχει ραγίσει).
Τι σημαίνει η καταστροφή των ανθέων για την παραγωγή: καταστροφή λίγων ανθέων μεταφράζεται σε μικρή απώλεια παραγωγής (έως ένα σημείο και ευεργετικής, λόγω της αραίωσης φορτίου που γίνεται), καταστροφή πολλών ανθέων μεταφράζεται σε σοβαρή μείωση της καρποφορίας, καταστροφή όμως των υπέρων μεταφράζεται σε μηδενικό δέσιμο καρπού με την αντίστοιχη εκμηδένιση του εισοδήματος του καλλιεργητή.
Συνοψίζοντας μπορούμε να πούμε ότι το άνθος είναι ένα θαύμα βιολογικής ισορροπίας, αλλά και μια εξαιρετικά ευαίσθητη δομή. Ο παγετός δρα κυρίως α) μέσω σχηματισμού παγοκρυστάλλων, β) μέσω διακοπής της θρέψης, γ) μέσω καταστροφής του ύπερου και δ) μέσω θερμικού σοκ κατά την απόψυξη.
Μια μόνο παγωμένη νύχτα στην περίοδο της άνθησης μπορεί να καθορίσει ολόκληρη την παραγωγική χρονιά.
Πηγή: Κωνσταντίνος Καζαντζής, ΕΛ.Γ.Ο. ΔΗΜΗΤΡΑ, Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων, Τμήμα Φυλλοβόλων Οπωροφόρων Δένδρων Νάουσας
